Trwy Ddulliau Chwyldro

Dros yr wythnosau diwetha’ ‘ma’ dwi di dysgu mwy am hanes Cymru na nes i erioed yn yr ysgol! Dwi’n cofio astudio’r Tuduriaid, Celtiaid a’r Ail Ryfel Byd, ond Eileen Beasley a phrotest Pont Trefechan? – does gennai ddim cof o ddod ar eu traws. Ond wrth i mi gyfaddef fy anwybodaeth a chychwyn ymchwilio sylweddolais ma’ nid fi yw’r unig un o bell ffordd, yn enwedig o ran y genhedlaeth iau, sydd heb ddod ar draws yr hanes ar straeon sy’n cael eu trin a’u trafod yng nghyflwyniad Theatr Genedlaethol Cymru ‘Trwy Ddulliau Chwyldro’ sydd ar daith o amgylch cymdeithasau amrywiol ar hyd a lled Cymru ar hyn o bryd.

Mae’r noson yn cychwyn gyda perfformiad o fonolog Eileen Beasley sydd yn cael ei phortreadu gan Victoria Pugh. Cynnig blas mae’r monolog o ddrama ‘Dyled Eileen’ mae Angharad Tomos wrthi yn sgwennu ar hyn o bryd. Pan gychwynnodd Victoria a minnau weithio ar y fonolog ag ymchwilio roedd o’n gyffrous i ddod ar draws hanes Eileen; menyw digon cyffredin ar yr olwg gynta’, yn fam, athrawes a gwraig tŷ a wnath herio’r drefn a gwneud y brotest gyntaf o’i math dros yr iaith Gymraeg yn 1952. Mae hi’n anodd dychmygu erbyn rŵan pa mor wahanol oedd y defnydd o’r Gymraeg yr adeg honno. Gawson ni sawl trafodaeth ddiddorol yn ceisio datrys cwestiynau megis beth yrrodd Eileen a’i gwr i sefyll eu tir am wyth mlynedd ar eu pen eu hunain, heb fudiad tu ôl iddynt na llawer o gefnogaeth gan eraill yn ôl bob sôn.

Yn dod a ni yn agosach at y presennol, mae’r noson hefyd yn cyflwyno siaradwyr gwadd – Menna Machreth, Siân Howys, Elin Haf a Jamie Bevan.  Mae’r pedwar yma yn eu tro yn wedi rhannu hanes protestiadau’r 50au a’r 60au yn sgil ddarlith enwog Saunders LewisTynged yr Iaith’, yn ogystal â’u hanes personol o ymgyrchu dros Gymdeithas yr Iaith.

Hefyd, mae criw o fyfyrwyr y Drindod Dewi Sant wedi creu ffilm fer sy’n cael ei ddangos yn ystod y noson. Aethant o amgylch tref Caerfyrddin yn gofyn amrywiaeth o gwestiynau i siaradwyr Cymraeg a’r di-gymraeg am yr iaith – mae eu dewis o gwestiynau yn ddiddorol iawn yn ogystal â’r atebion. Doedd neb o’r rhai ifanc wedi clywed am Eileen Beasley, ond roedd yna gytuno bod gwybod am hanes Cymru yn bwysig. Er doniol oedd gweld mewn sgets ar ddiwedd y ffilm dau gymeriad yn mynd i ddarlith am hanes Cymru a’r ddau ohonynt yn cwympo i gysgu!!

Ar ddiwedd bob noson rydem wedi cynnal trafodaeth gyda’n cynulleidfa sydd wedi cynnwys hyd yma clybiau Merched y Wawr, grwpiau o ddysgwyr, grŵp henoed, grŵp theatr ieuenctid, yn ogystal â thrigolion y cymunedau lleol – ac yn sicr ma’r pwnc yma wedi ennyn trafodaeth frwd. Mae rhai o gyn-ddisgyblion Eileen a rhai oedd yn ei hadnabod yn dda wedi bod yn y gynulleidfa. Braf oedd clywed amrywiaeth o straeon ac atgofion personol am fenyw sydd wedi chwarae rhan mor bwysig yn hanes brwydr tegwch i’r iaith. Roedd grŵp ifanc yn sôn am y ffaith ma Saesneg yw iaith iard yn yr ysgol er bod yr ysgol yn ysgol Gymraeg a bod hi’n anodd i gymdeithasu yn y Gymraeg. Tra bod un fenyw o Ferched y Wawr yn datgan y dyle nhw weithredu dros yr iaith gan nid oes dim i’w golli rŵan bod eu plant wedi tyfu!

Mewn sawl lle mae’r pwynt wedi codi o bwysigrwydd pasio’r hanes ymlaen i’r ifanc ar di-gymraeg yma yng Nghymru a thu hwnt. Hefyd mae wedi bod yn braf iawn i gael llawer o ddysgwyr yn y gynulleidfa a chlywed eu hymateb i’r gwaith a’i brwdfrydedd i wybod mwy am yr hanes.

Mae’r cynulleidfaoedd amrywiol wedi bod yn barod i rannu eu barn a chodi llawer o gwestiynau gyda thrafodaeth ddiddorol bob noson hyd yn hyn – ond ydi trafod yn ddigon? Lle ydyn ni wedi cyrraedd pumdeg mlynedd yn ddiweddarach ers protestiadau Eileen a Phont Trefechan? A dyna gwestiwn dwi’n edrych ymlaen yn fawr i ymchwilio ym mhellach wrth i mi gyfweld rhai o’r protestwyr oedd a’r Bont Trefechan yn 1963 ar gyfer sioe ‘Y Bont’.

Mae’r cwestiynau yn rhai mawr a’r atebion yn rhai cymhleth… ond mae’n braf i weld cynulleidfaoedd yn gwerthfawrogi gweld yr hanes yma’n dod yn fyw – rhai yn cael eu hatgoffa ac eraill yn clywed yr hanes am y tro cyntaf.

Sarah Bickerton

Cyfarwyddwr Trwy Ddulliau Chwyldro

Advertisements